Ахмад Автуринский. Роман. На чеченском языке

4 Май
2018

Хьасан Гапураев

ЭВТАРХОЙН АХЬМАД
(роман)

СОЬЛЖА-Г1АЛА-2018

УДК 94 (47+57) <18>
ББК Т3 (2) 472-452
Г-27

Историн роман

Гапураев Хьасан

Г-27 Эвтархойн Ахьмад: историн роман
(на чеченском языке)
Издательство «Медиа-полис»
г. Ростов-на – Дону
2018 У. п. л. – 11. 7 350 стр.

Г-27 Гапураев Хасан Ризванович
ISBN 978-5-9909973-2-7

Роман «Эвтархойн Ахьмад» на чеченском языке рассказывает о событиях Кавказской войны. Чеченские писатели еще не обрашались к этой жгучей теме, хотя основное войско имама Шамиля состояло из отважных чеченских наездников тех лет и абреков. Это первая попытка автора рассказать о мужестве и благородстве одного из наибов имама Чечни и Дагестана. Читатаель узнает в чем секрет замирении ( Почетного плена), как тогда это называлось, имама Шамиля. Книга рассчитана на широкий круг читателей.

ISNB 978-5-9909973-2-7
Хасан Гапураев, 2018
Медиа-Полис, 2018

ЧУЛАЦАМ
Дешхьалхе
Иллешкахь вехарг (рецензи)
Д1адолор
Исмайлин Дуда
Къонахаллин б1ов
Доьналла долу Заза
Г1ург1ача
Г1елийдуьллург
Таймин Бийболат
Имам Шемал
Г1изларха
Лермонтов а, Шемил а
Теркалдехье
Инарлин ойланаш
Терка т1ехь седарчий
Ахьмад а, Бойсакъар а
Имамана нускал
Т1елхиган резавацар
Наиб Махьмат-Мирза
Шайх Ташо-Хьаьжа
Шайх Г1еза-Хьаьжа
Киши-Хьаьжа а, Кунта-Хьаьжа а
Ахьмад а, Таркхойн Шовхал а
Г1излархех къастар
Оборгаш бар
Ахьмадан 1ожалла
Эвлаяаш цхьаннех ца кхоьру
Буг1а 1едалан балхахь
Имаман т1аьххьара т1едиллар
Дерзор
Эвтархойн дозалла (шолг1а рецензи)
Пайдаэцна материалаш
Ца дича ца довлу билгалдахарш
Авторах дош

Даггара баркалла ду: историкана – Гапаев 1абдуллина (Дала гечдойла цунна! ) , советан замана уггар луьрчу хенахь суна романан историн бух охьабуьллуш г1о диначу;Исторически 1илмана докторна – Ибрагимов Мусана романа т1ера г1алаташ нисдарна;Киншкийн редактор хила резахиллачу юристана, журналистана- Гапураев Тимурана а, х1ара хала болх шена т1елаьцначу – яздархочунна, журналистана-Шамсудинов Бувайсарна!

Дела реза хуьлда х1ара роман нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь арахеца аьтту биначу уггар комаьрша эвтархочунна-Безиев Хожабауддина!

Къаьсттина баркалла ду соьгара романан рецензанташна-
литературан вевзаш волчу критикана- Асламбекна, Нохчийчоьнан ларамечу хьехархочунна-Аржиев Бадруддина, Нохчийчоьнан а, Россин а ларамечу журналистана Джантамиров Мохьмадана, иштта Уфара яздархошна: Якуповг1арна-Кабираний, Мовлиданий, Панасенко Светланина.

НОХЧИЙЧОХЬ БАЬХНАЧУ, БЕХАЧУ, БЕХАРБОЧУ А КЪОНАХАШНА!
ДОГ-Ц1ЕНЧУ ОЙЛАНЦА, ДАГГАРА!

«Далла хьалха къонах-1елам стагал веза ву».
1овда.

«Дукха къаьмнаш гина суна, амма нохчий санна къарцалуш, майра дуьхьало еш нах лаьтта т1ехь хир а бац».
А.П. Ермолов.

ДЕШХЬАЛХЕ
1970-чу шеран майхь дуьйна Баматгира-Хьаьжех (1овдех) лаьцна бакъдерш гулдан долийра ас. Иза мила ву суна вуно хьалхе хиира. Сан денана Хьаса-1овдин маьхча яра, Аг1и 1абин йиша. Цу т1е сан дейиша Ц1овза 1овдера чохь дукха 1ийна ю. Со бер долуш дуьйна дагчу дийшина дара дейишин дийцарш: Воккха – Хьаьжех, Г1еза-Хаьжех, Кишин-Хьаьжех, Кунта-Хьаьжех, 1овдех, Доккех, Манех, 1елех, Соип-моллех долу.
Ялхалг1ачу классе ваьлчахьана, х1ора сарахь зуькаре вахар а т1едожийнера суна. Х1етахь х1инца санна зуькар д1а ма-делли саг1анах кхетий, ц1абаха сихцалора нах. Х1ума йиъначул т1аьхьа бехха 1ара 1овдин х1уманаш, цуьнца хилларш-лелларш, цуьнан возалла а, Делаца долу гергарло а дуьйцуш.
Зуькарш дар, ламаз-марха лелор советан 1едало дихкина дара х1етахь. Амма Эвтархой цхьана заманахь а, цхьана а 1едалан бакъонийн дозанашкахь севцца нах бац. Гуттар а шайн лаамехь, са парг1ат лелийна бу. 1едалх, т1амах, девнах кхерар я ч1ирах озабалар х1ун ду а хаьий-те Эвтархошна аьлла хетало.
– Кегийчара лерина ладог1а, баккхийнаш оха дуьйцург шаьш хьалха а хезна белахь а собаре хила, – олура воккхачу стага Ахьмархьаьжин Хут1ас. И цу заманахь дезткъа шаре ваьлла, 1овдин 1елин хенара г1еметта х1оьттина стаг вара. Иштта баккхийн нах бара 1овда, 1ела гина, обарг Зеламха, шейх Узум-Хьаьжа вевзаш, цуьнан эскарехь лелла а бара цхьаберш.
Хилларш-лелларш довзуьйтура Ганди Хьасана, Адагин Жунайда, Асхана Эмис, Вах1абан Халада, Вашин Абумуслима, молланаша- Мурдала, Шедеда, Билалас. Сибарехара нохчий ц1абаьхкича, 1овдин весет кхочушдеш, къуб чуьра схьа а ваьккхина и лийчийначех вара Лепин Шейхахьмад, Х1амазий, Муслин Якъуб, кхин а виъ эвтархо. Уьш цу заманахь хьафизаш лоруш бара. Иштта лараме нах бара зуькар олуш волу Муца, Бийсолта, Межедан Г1иримсолта, Ахьмадан Гилани, дуккха а кхиберш. Уьш шаьш бийца а тоьар яц суна х1ара роман.
Церан дан а дара дийца, бакъо а яра, дийца а хаьара. Х1умма а «дуй-хьуна», «деца- хьуна». «ала дашна». «бакъ ма ду хьуна и» бохуш дешнаш юкъа а кхуьйсуш, ладуг1учарна куьйла ца йоккхура. Эвлаяэх долу дийцарш, аларш ша тайпана, дег1е зуз доуьйтуш, кхетам самабоккхуш, х1ора заманан шен билгалонаш йовзуьйтуш, лехамаш к1орггера хоуьйтуш дара. Цаьрга ладог1а дог дог1ура, дийцинарг схьа а лоцура коьрто.
Ерриге Нохчийчоьна а, Кавказан а истори Эвтарахула чекхйолура баккхийчара имам Шемал, Зандакъара Г1еза-Хьаьжа, Сесанара Ташо-Хьаьжа, Иласхана юьртара Киши-Хьаьжа, кхузахь 13 шарахь, т1аккха 14 шарахь Хьаьжин-эвлахь ваьхна волу Кунта-Хьаьжа, 1овда, 1ела, обарг Зеламха, Дог-майра Ч1ега, Эвтархойн Ахьмад, Таймин Бийболат, Шелара Т1елхаг, Ц1онтарой Шо1ип-молла, кхиберш бийца болийча. Суна барх1алг1ачу классехь волуш хаьара шайх Дени, Элах-молла, Докка, 1усман-Хьаьжа, Кана-шейх, Абу, Апти, 1абдул-Вах1аб, Солса-Хьаьжа, Билу-Хьаьжа, 1умар-Хьаьжа, Юсуп-Хьаьжа ц1ераш йолу шайхаш муьлш бу. Уьш массо дукха а везара.
Тахана бовлу имам Шемална реза боцурш и къиза хилла бохурш, Кунта-Хьаьжин некъах шекберш, эвлаяаша, шейхаша лелийнарг х1ун ду цахуурш дукха бу. Эвтарахь болчарна тахана а ца хаьа Эвтархойн Ахьмад 1овдин ден ваша хиллий, шейх 1ела обарг Зеламхица банк ян ваханий. Шемалан заманахь Эвтарахь юьрткъеда оьрсех схьавалар долуш волу Кузьма хиллий. Хулло х1инца ша дог1учухула дог1уш ца хиллий. Арцахь Хуллон бердаца исс б1ов лаьттиний дикка т1аьххьалц. Дукха ду уьш. Ас нахана бехк а ца буьллу. Шен деден ц1е яккха йиш йоцуш луьра заманаш текхна бу нохчий.
Х1инца а хан йоьдуш яра. Сан 1970-1975 шерашкахь язйина йолу «1овдех дагалецамаш» аьлла йолу роман зорба тухийла яцара. Иза паччахьан 1едало махках ваьккхина хьийзийна вара. Архивера таьптарш 1едало къайладаьхна дара. Цуьнан а, массо шайхан а биографи шайна ма-луъу язйайтина цкъа хьалха паччахьан 1едало, юха советан заманара КГБ-с. 1овдин 1ела сталинан репрессийн болам юкъа нисвеллера. Цунна ЧК-с 1925-чу шаран 25-чу сентябрехь контрреволюционер ву аьлла тоьпаш тоьхна.
– Сих ма ло хьо, йог1ур ю хьуна Нохчийчохь маршо йолуш хан, кхуьур ву хьо хьайн сийлахь йозанаш зорбане даха, – олура 120 долчу сан дейишас. Цо дукха сатийсира советан 1едало Гермчира маьждиг схьадаларе.
– Х1окху сайн лергашна хезна ю со 1овдас дуьйцуш. Паччахьан 1едал д1а а даьлла кхин 1едал дог1ур ду. Маьждагаш чохь ламаз дойтур дац. Гермчигара маьждиг чохь пондарш лоьхуш, хелхабуьйлур бу нах. И 1едал стоьлт1ехь духур ду 79 шо даьлча. Кхийссина чуьра пондарш ара а дахийтина, Гермчигара маьждиг схьалур ду. И схьадаллац яха лаьара суна, – олура Ц1овзас. 1984-чу шарахь д1аелира дейиша. Маьждиг 1989-чу шарахь схьаделира 1едало бусалба нахана. Пондарш арадехира, амма уьш д1акхийсина ца кхийсина ца гира суна.
Сан 1овдех йолу романах х1инца трилоги хилла. «Т1ома лелачу муридийн тоба» аьлла кхин роман а язйина ас 1овдин 1елех. Генна, сан деган хьуламехь гуллуш яра Эвтархойн Ахьмадах йолу повесть. И язйина яккхар сихдира сан хьешо Муслимов 1елас. Иза Курчалойн – эвлахь аптекар ву, ц1ера схьавалар Жимчу-Атаг1ара ду. Доккин муридех уггар тоьлларг ву. 1овда а ч1ог1а лору цо.
1елас соьга ц1еххьана телефон туьйхира. Хаам бира:
– Суна карийна хьуна Тимарболат! – элира цо. – Дагадог1ий хьуна ахь пхи шо хьалха суна т1едиллина: 1овдин Тимарболат ц1е йолуш йозанча (пийсар) хилла Нохчмахкара и хьенан мила хилла хьажахьара хьо, – аьлла?
Охашимма барт бира Тимарболатан т1аьхьенах болу нах болчу ваха. Цхьа ши де даьлча, 1ела шен машенахь суна т1аьхьа Эвтара веара. Тхо Бена даха дезаш хилира. Сан ц1архо волуш, Грознехь сахьташ тодеш волу пхьар вара тхойшинца. Цу хенахь Бенахь маьждиган имам вара Хьусайн. Тимарболатан к1ертан к1ента к1ан вара и. Цо тхо ларамца т1е а ийцира. Оха беана некъ хиъча, г1еххьачул воьхна хьаьвзира иза. Цхьацца х1ума а дийцира, 1овдин, 1елин сурташ гайтира, уьш масла1атана лома баьхкича, шайга буьссуш хилар хаийтира.
Делкъа ламаз а дина, кхача а биъна, тхо жимма паргатдевлча, ас цунна бовзийтира айса лелош болу некъ: 1975-чу шарахь айса Буро-г1алахь архивехь бина болх, Ростохахь, Новочеркасскехь теллиначу таьптарех дийцира. 1989-чу шарахь со Калугехь, Новгородехь, Ростохахь, Тбилисехь, Питерехь архивашкахь хилла хилар хаийтира доцца. Эццахь 1ен а ца велла:
– Вало, дехьачу доьлху вай, – элира цо. Чуволлушехь сан б1аьрг кхийтира стеллажаш т1ехь долчу, куьйга тегначу ширачу жайнех.
– Х1орш дукх тхан дедеден таьптарш. Кхарна юкъахь 1овдас цуьнга ларде аьлла схьадаийтинарш ду. Цо яздина йозанаш ду. Сих-сиха х1орш доьшуш тилачу а воьдий 1а со, – элира Хьусайна.
Суо х1инца баккъалла а «стигал стоммаче» кхаьчний хиира суна. Дагчохь сийлаллин ойла г1аьттира. Шемалан заманахь хилла, ваьхна ву ву Тимарболат – 1овдин йозанча. Цуьнах дерг ас сайн «1овдех дагалецамаш» роман т1ехь яздина. Цул т1аьхьа 1овдин йозанча хилла Гуьнара Дадахан-Эвтарарчу Атамера деда. Цул т1аьхьа 1овдин йозанча хилла Эвтара 1аьржи-Х1амазиг1ера да. Ша 105 шарахь вехаш кхоъ йозанча хийцина 1овдас. Цара дина йозанаш 1овдас цаьрга д1адахкийтина ду, дан йиш йолуш дац, шен зама кхаьчча гучудохур долуш а ду олий, ч1аг1дора сан дейишас. Со цуьнах тешара.
1968-чу шарахь со школехь итт класс яьккхина велира. Пхи класс яьккхичахьана соьга дневник лелайойтура сан дейишас. Х1ора буса хилларш-лелларш д1аздора охашимма. Юьртан истори суначул дика хууш цу заманахь цхьа а вацара. Итт клас яьккхина ваьлча, со а эцна 1овдин 1елех йисина Неби, оха Биби олура цуьнах, йолчу деара сой, Ц1овзий.
– Х1окху к1антах йозана да ван йоллу со. Кхунна юьртан таьптарш довзийта вайшимма элира Небега сан дейишас.
Небис уьйт1ахь цхьаъ-м деш воллу 1овдин муридех волу стаг чу а кхайкхина, Х1амазега схьавола ала вахийтира. Цу хенахь 1елин муридаш эвтарахь бу-бац хууш да а цара я уьш шаьш бу ала ца баьхьара. Х1амази лулахь 1аш вара. Схьавеара и сихоцша. Сан дейиша Ц1овзий, Небий цуьнах дагаелира. Тхоьга ла а доьг1на, соьга а хьаьжна, Х1амазис хаьттира:
– 1аьрба йозанца муха ву хьо?
– Ледара ву и сан бехк бу, 1амор ву, – элира Ц1овзас.
– Таьптарш 1аьрбийн маттахь ду. Кхуьнга уьш дала хьалхе ду, со х1уттур вац, – элира Х1амазис. Иза х1етахь юьрткъеда вара Эвтарахь. 1едалх лачкъийна дара иза. Со а цига вигале дейишас «лергех дукха мехий даьхна вара», къайле а дийца мегарг а х1ун ду 1амийна вара.
Цу дийнахь барт а бина, ас редакцехь болхбар сацийра цара. 1едал хийцадаллац томкий, буракаш, бежанаш, хьаьжк1аш, к1ай дийца. Маршо яьлча: вайн эвлаяаш, шайхаш муьлш бара?Цара х1ун дийцара? Т1аьхьенна т1е цара х1ун диллина яздийр ду ахь. Шайх мила ву, эвлаяъ мила ву аьлла нахана дийцар суна т1е а диллира цара.
Бакъду, цулла а хьалха, со иссалг1ачу классехь волуш соьга Нохч-Г1алг1айн яздархойн союзехь литературни курсаш яхийтира. Къоначу корреспондентийн ишколехь дешийтира. Цу хьокъехь долу кехаташ ас тахана а лардеш латтош ду. Эццара, 1967-чу шарера дуьйна схьадог1у ас йозанца болх бар.
Дукха хан яллале, шолг1а дахара тхо Бена. Хьусайн волчу уллохь, гу т1ехь долу маьждиг гайтира цо тхуна. Цуьнан бух т1ехь яздина ду маьждиг 1820-чу шарахь юртахоша ахча вовшах а тоьхна дина хилар. Ч1ог1а деза маьждиг ду иза. Цу чохь 1834-чу шарахь ламазаш дина Г1еза-Хьаьжас, Ташо-Хьаьжас, 1овдас, 14 шо хан йолуш волчу Кунта-Хьаьжас, имам харжаза волчу Шемала, Шо1ип-моллас. Маьждиг Кавказан т1ом болчу шерашкахь мосуьйттаза дагийна, советан 1едал долуш коммунисташа дохийна, амма х1оразза а беноша духа а тодеш хилла ширачу буха т1ехь. Оцу маьждиган дозалла хууш волчу Кадыров Рамзана, Дела реза хуьлда цунна, лакха шут1ехь дайтина керла рузбана маьждиг.
Юх-юха а со схьалеста воьлча, цкъа цхьана дийнахь Тимарболатан шира жайнаш-йозанаш суна хьалха дехкира Хьусайна. Цара тамашийна хьал х1оттийра соьга. Кхетамах гилгаш дохура, жимма шелона хьу хьакхаелла волу со оцу 1аьрбан йозано товира. Б1ешерийн чан хаалора кехаташ т1ехь. Кхетамехь шира зама соьцура. Суна хьалха 1уьллура Кавказан т1еман истори. Хьан боху вайн дай 1овдал хилла Шемална т1аьхьа а х1иттина 25 шарахь г1азотехь белла болу?! 20 шарахь 1овдин йозанча хилла ву Тимарболат. Эвтарахь хуьжарехь хьоьхуш а хилла иза. И д1авоьдуш 1овдас шен 1илма чудоьттина шена олу бахара Тимарболата. Х1ара таьптарш лардар т1е а диллина, муха, мичхьа лардан деза а дийцина.
Цкъа сой, 1елий, Хьасан бена веача, суна томана шира дийцарш хууш болу баккхийн нах кхайкхинера Хьусайна. Шен девешин к1ант Саь1ид а. Цунна 1аламат дукха х1уманаш хаьара. Масийтта шарахь шофер болх бина ву и. Дукха хьолахь автобус т1ехь волуш, нах д1асалелийна а ву. Хетарехь, шен каравеанчуьнгара «х1ума даккха» хууш а ву. Хьекъалчашка дика ладийг1ина. Саь1ида дийцира шена дийцинарг.
Цкъа 1846-чу шарахь, Сесанахь Воккха-Хьаьжа Далла дуьхьал д1авахача, тезет схьаоьцуш бара: имам Шемал, Г1еза –Хьаьжа, Киши-Хьаьжа шен к1антаца Кунта-Хьаьжица, Баматгира-Хьаьжа. Кадам бан т1ех1отта бог1ура Нохчийчуьра, Дег1астанара шайхаш, 1елама нах, цуьнан муьридаш, т1емалой, везаш, вевзаш мел хилларш.
Варх1 еса а, зуькарш а дирзича, тезетан хьурматана кхузахь лаьттина беза нах д1асабаха буьйлабелча, 1овдина т1ебаьхкинера цхььана юьртара нах шайн масла1ата юкъаваг1ахьара хьо аьлла. И болх т1е а лаьцна, х1орш ч1ирхошна юкъабоьлча, девна дас г1уллакх аьттехьа дуьтуш а ца хилла, х1уъа аьлча а вуьтуш ца хилла куьг бехкениг. Эццахь 1овдас эли бохура:
– Х1ара Зандакъара Г1еза –Хьаьжа юкъавоьлча, вай цадуьтуш дов Нохчийчохь хила а ца деза. Кхо шен вен воцу к1ант витина, цуьнах йисинарг шен мостаг1че елла, цуьнах шена к1ант вина ваха хаор доккха х1ума ма ду аьлла. Хьан висина цхьа к1ант ву. Тхуна дуьхьал ца х1оьттина и. Иза кху юьртахь лечкъина 1аш ву, ша шен ч1ир йоькхур ю бохуш. Цунна моьттарг бакъ дац. Дов дерза дезаш ду.
И къамел хезначул т1аьхьа, 1овдица веана волу цхьа бере нахана юкъара а ваьлла, говр хаьхккина д1аваха бохура. Дукха хан яллале, нуьйра хьалха пурх тесна валош жимха волуш веана схьакхечи бохура и бере. Оцу х1усамден к1ант 1овдин когаш хьалха охьа а тесна, цхьа дош ца олуш, юьстахваьлла д1ах1оьтти бохура и бере. Эццахь нехан белхар оьккхуш вити бохура ч1ирхо. Оцу х1усамден к1ант хиллера оцу беречо валийнарг. Нахана юкъахь г1уг1 даьржи бохура: «Эвтархойн Ахьмад ву и к1ант схьавалийнарг аьлла».
Оцу ширачу дийцаро карладаьккхира суна «Эвтархойн Ахьмад» роман хьалхаккха езаш хилар. Наха-м цуьнан сийлахь бух ца бовзийта: Ахьмад 1овдин шича, я маьхча ву, тайпан ву бохуш 1едална т1аьхьа а х1иттина туьйранаш дийцина. Амма Адагин Ахьмадан к1анта Гиланис со тешийра: 1овда къонахийн орамаш долуш, Эвтархойн Ахьмадан вешин к1ант ву хьуна!
Дагадеара Нохчийчоьнан, Дег1астатнан историкийн, яздархойн г1алат. Цара х1инццалц дийцина дац Шемал шайх хилар, динна т1етийжина хилар, 1овдех, Кунта –Хьаьжех и дагаволуш хилла хилар. Дег1астанхоша язйина романаш керста нехан, паччахьан инарланийн йозанаш т1е а хьоьжуш язйина. Шемалан йозанча хиллачу Мухьаммад Т1ах1ир Къарах1ин тидамаш 1аьрбийн маттахь бешна стаг атта карор вац. Х1унда аьлча, и йозанаш шайн кара ма-кхеччи оьрсаша шайн матте а даьхна, инарлийн дневникашца нисдина ду. Цара дицдина нохчийн шайхашна юххехь йозанчаш хилла хилар, нохчийн йозанчаша дина бакъ йозанаш тахана а цхьаммо а теллина а дац.
Исторехь талламаш бан буьйлабелча, нохчий а г1алатбовлу. Вай дицдо кхечу къаьмнаш юкъахь а майра нах хилла хилар. Шемал кхеравелла паччахьан каравахана лору цхьаболчара. Иза иштта дац. Дала шайхалла майрачу нахе луш ду. Х1ора шайхана а ша мел вехар ву а, Далла дуьхьал маца г1ур ву а хаьа. Шемала г1азот дехкар, юха и дастар цхьаммо а теллина дац. Т1еман г1азот бен тидаме ца оьцу, вай пайхамара дешан г1азот а ду баьхнашехьа. Дукха хьолахь дешначу наха шайна пайден йоллу философи юкъайоккху, шари1ат цхьаъ бен дацахь а стаг бакъвен меттиг карайо царна.
Имам Шемал Дег1астанара шайх Джамалдинан муршид хилла ву юьхьенца. Накъашбандин т1ерикъатан сил-сил шегахула чекхъяьлл ву лязгийн шайх Мухьаммад – Яраг1и. Цуьнан муршид волчу Ташо-Хьаьжас шега а эцна, д1адолийна ду къадарийн т1ерикъат, дуьххьара Кунта-Хьаьжега а луш. Мухьаммад – Яраг1ис бусалба вуй, кериста вуй олий лоруш ца хилла стаг. Цо коьртаниг Делах тешаш и хилар лоруш хилла. «Адам Цхьаъ бен воцчух тешаш хила веза, цо дуьненахь уггар дика лоруш волу. И ву вайна беркат луш верг, Цуьнах тешар коьрта лерина вайн дайша», – олуш хилла цо. Дела волчохь, везачохь цкъа харцо хила йиш яцарх тешаш хилла вайн дай. Юьхьенца Мохьмад – Яраг1ис къовсамца маршо яккхар т1елоцуш ца хилла. Зуламна дуьхьал зулам а дихкина цо. Дуьненан баланаш т1елеца ца оьшу, сапарг1ат хила деза адам. Дисинарг Далла т1едуьллуш хилла. Тешаш берш-бусулбанаш бу, бисинарш цатешарш бу олуш а ца хилла цо. Маршо, парг1ато цаезар а къобалдеш ца хилла и бусулба велахь, кериста велахь.
Таханалерачу историкаша Кавказан т1ом къоман –парг1атонан къийсам лору халкъан – парг1атонан. Иза иштта дацахь а. Мухьаммад – Яраг1и цунна т1аьхьах1иттинарш а халкъ я къам парг1атдакхаран еккъа цхьа 1алашо айбина бацара. Дерриг халкъ парг1ат хилча а, х1ора стаг парг1ат хир ма вац. Къоман сатийсам даиман а ма бац х1ора стеган лаамца бог1уш. И вуно дика хаьара цу заманахь халкъана хьалхабевллачу имамашна Мансурана, Ташо-Хьаьжина, Шемална, уггар хьалха шена – Мухьаммад- Яраг1ина. Оцу сийлахьчу адамийн 1алашонех дика кхеташ вара Эвтархойн Ахьмад.
Суна даггара баркалла ала лаьа оцу къоман турпалхочух долу ц1ена бакъдерг лардина болчу сайн юьртахошна. Уггар хала зама яра историк волчу Гапаев 1абдуллина кхаьчнарг. Кеста – кеста и со волчу схьа а вог1ий, со шел жима велахь а, беша а воьдий, хецна ойланаш юьтуш къамел дора охашимма. 1едалан т1е1аткъамах мелла а со ларван г1ертара 1аблулла. Со дозуш доцчу «Масла1ат» газетан редактор волу хан яра иза. Суо волчу мосазза веа керла ведомость а доладой, итт пхийтта туьма ахча лора ас 1абдуллина.
– Ас х1умма а яз ма ца йина, муха оьцур ду х1ара схьа, – олура 1абдуллас.
– Сан язйарна цхьа гонорар ю, цаязйарна кхин алапа ду, – жоп лора ас. – Ма – дарра аьлча, вайшимма дийцинарг со яздан а ваьхьар вацара.
Х1окху романа т1ехь болх беш ч1ог1а оьшура суна уллохь профессиональни историк. Дела реза хуьлда, сан дола а дина, цхьадолу г1алаташ нисдина волчу историн 1илманийн докторна Ибрагимов Мусана.
Гапаев 1абдуллас ган са мел тийсина долу архивашкара таьптарш суна хьалха ду. Уьш дерриге а литтича, эвтархошка ладоьг1ча, сан х1ун нисделла хьовсур ду-кх вай. Шун кхеле дуьллу ас х1ара йоза.
Д1АДОЛОР
«Нохчий, къамел доцуш майра къам ду Малхбален лаьмнашкахь. Церан лаьтта т1е мосазза доьлху доккха ц1ий1анор хилара тхан! »
Н. Ф. Дубровин, «Кавказехь олалла».
Кавказан т1амо, Шемалан боламо к1орггера лар йитина т1аьхьенийн кхетамехь. 1аткъам бина Россин хьовха, дерриг дуьненан а юкъараллин д1ах1оттамна. Адамийн уггар тоьлла хьекъалш самадехира. И тема яра х1инца историкийн, литераторийн белхаш т1ехь уьйбуш. Амма цуьнга болу дагалецамаш тахана а мехала бу. Оцу заманара хиламаш тахана а буьззина теллина бац. Истори х1инца а юьзна ю цакхетамех, къайленех, таллаза дисинчу таьптарех. Амма хеттарш, жоьпаш дисина вайна гонах, вай лаха дезаш – легендаш, баккхийн нехан дийцарш, халкъан фольклор толлуш. Уггар хьалха талла дезаш ду нохчийн шайхин йозанчаша цу заманах яздина таьптарш. Нохчийн массо шайхан а шена улло ваьккхина леррина волу йозанча хилла. Шайхаш баьхнарг йихкина зама хиларна- цара оцу йозана дайшна т1едиллина шаьш лелийнарг т1аьхьенашна довзийтар. Дехар ду и таьптарш лачкъийна а ца 1аш, шуьйрачу гонийн тидамашка д1акхачор. Т1аккхи бен вайна вешан къома юкъара асарш д1адаха хуур дац. Т1ера такхор схьаэцча, гучуйовлу оьпанаш санна, вайна гур бу дайн доьналлин кхача бууш 1ашберш.
Шун тидаме дахка лаьа Эвтархойн Ахьмадан биографера х1инццалц цхьаммо а ца дуьйцуш, тидам т1е ца бохуьйтуш дисина бакъдерш. Автора юьртарчу баккхийчу наха, Ахьмадан т1аьхьенах болчара дуьйцуш д1аздина долу.
Эвтархойн Ахьмадан дахарх лаьцна хаа лууш хуьлу муьлхха а эвтархо ша хаъал хилчахьана дуьйна. И дагахьбаллам ас а дукха лелийна. Историн документаша к1езиг дуьйцу цуьнах. Кавказан т1еман хронико цхьажимма хьахаво имам Шемалан наибийн ц1ераш йохучу хенахь. 1847-1849-чуй шерашкахь йоккхачу Нохчийчоьнан округан наиб хилла олий. Вийна 1852-чу шеран сентбрехь. Халкъалахь олуш иллеш дара Эвтархойн Ахьмадах. Дуккха а шерашкахь нохчийн юкъаралин дахар молланийн карахь дара.
Цара дихкинера бусалбанашна керста, кхечу динехь я дин данне а доцуш йолу зуда ялор. Х1етте а Эвтархойн Ахьмада г1ала Г1излара шен хазаллица цецйаьккхина йолу, хьоладен, г1алг1азакхийчун йо1 Меньшикова Светлана ялийнера. Суна хетарехь, цунна а дацара Ахьмадах долу бакъдерш цадевзаш хан ялар. Дукха хьолахь паччахьан, юха советан 1едало нохчий шен коьрта мостаг1ий ларар дара.
Кавказан т1амо дукха къонахий д1абихьна Нохчийчуьра. Боьрша нах денна жимлуш бара. Имам Шемала юьртакъеданашна х1ора шарахь т1едуьллуш дара бисина 1аш болу къона зударий маре балар, шолг1а, кхозлаг1а йоьалг1а зуда и хуьлуш елахь а. Т1ом болчу заманахь шари1ато бакъо ло дукха зударий балон. И г1олий ду адамаш шайн дег1ан хьашташ бахьанехь эвхьаза бовлучул. Цу балхо даиман а оьздангалла латтийна нохчийн къомалахь.
1845-чу шарахь имаматан меджлисо сацам бира баисина 1аш болу зударий багар а бина, уьш маре бала цара ц1е тоьх – тоьхначу къонахошка. Уггар хьалха и тайпа таллам бина велира Нохчийчоьнан наиб Умалт. Цо дечу хьесапашца т1аьххьарчу пхеа шарахь Нохчийчохь божарий пхоьазза лахбеллера. Божабераш дар соцуш лаьтташ дара.
Оцу терахьаша ойлане ваьккхира Шемал. Мехкан кхеташо вовшах а тоьхна, оцу белхан йист яккха сацийра имама. Цхьана дийнахь Ведана – г1опе гуламе кхайкхинера Веданара а, уллорачу ярташкара а бисина 1аш болу 18-30 шо долу зударий. Юьхьенца царна иза эладита ду моьттинера. Х1унда аьлча, цхьа шо хьалха Шемала омра а дина, Веданахь эладитанаш леладо аьлла цхьана к1иранна чубоьхкинера зударий. Царна т1евахана стаг а вацара, амма шаьш арабаьхча: хьовсийша, сийсара х1айбар-г1ала яьккхина ца баху оьрсаша бохуш, дуьйцуш хилла уьш. Шемала таллийтина и хилам. Баккъал яьккхина хилла Х1айбар. И таханлера Теркаца йолу Ильиновски станица ю.
Амма х1инца баккъал а вовшахтуьйхира бисина 1аш болу зударий. Цара ц1е яьккхиначу стаге маре а белира. Цхьана жимачу зудчо, Веданара Амината шена Шемалан зуда хила лаьа элира. Цуьнан лаам кхочуш а бира имама.
Паччахьан инарлаша ханна шайн куьйга к1ел йисинчу ярташкахь 1едал х1оттадора, ламарошна хийра долу. И бахьанехь бух-буха а т1емаш г1уьттура. Оцу хьоло г1о дора г1азот доьхкучийн мог1анаш совдаха. Беш болу т1ом а шен-шен кепара туьдуш бара. Ломахь бехачарна доьхкуш дара маьждиге бахар, ламазаш дар, нохчаша 1илманча лоруш волу Услар (жандармерин малхбале отделан эпсар) хьалха а ваьлла, оьрсийн дин дара даржош. Ткъа оццу хенахь паччахьан ха хилла д1ах1иттиначу ламарошна шайн молла хила а мегара, царна дин лелон новкъарло еш х1умма а дацара. Нохчашна юкъахь бехаш бара оьрсийн дин хьоьхурш. Цара толлура нохчийн г1иллакхаш, ойланаш, динах тешаран къайленаш.
Шуьйта г1опан коменданта А. Ипполитовс х1умма а зуламе нах ца лорура нохчий. Иштта майра 1аламан бераш ду уьш бохуш яздора. Шайга шайн бусалба дин леладайтичахьана вайгара х1умма оьшуш а бац уьш. Мухьаммад-пайхамаран (1. с. в. ) заманахь бусулба дин т1еэцна бара нохчий. Цундела хала дара уьш шайн дайх дисинчу дин т1ера д1абаха.
Бакъду кхин легенда а ду динах лаьцна. Цо нохчий Нухь-пайхамаран (Делера салам хуьлда цунна) халкъ ду боху. Цунна тоьшаллаш а ду. Масала, Къорана яат ду: «Цхьа а халкъ дац Оха шена т1е пайхамар хьажоза» – аьлла. Нохчаша Къоран ч1ог1а лору. Т1аьххьара Дала ваийтина пайхамар Мухьаммад (1. с. в. ) ву, цундела т1аьхьарчу заманахь дерриг бусалба уммат а цо шена дехна ду Деле.
Нохчий кхечу къоман нахаца сиха товш, барт болуш, тешамен нах бу бохуш яздина паччахьан заманарчу йозанчаша. Майра бу уьш, т1ахъаьлла бу, т1амехь бухуш бац, мел беха некъ бан а хьуьнар долуш бу. Ширачу г1иллакхашна тешамен бу, тешнабех болуш бац, доттаг1алла ч1ог1а леладо.
Дерриге а нохчийн бакъ болчу къонахийн г1иллакхаш шеца долуш вара Эвтархойн Ахьмад. Лаа дацара цу заманахь баьхначу нохчаша цуьнах лаьцна иллеш дахар. Нохчаша дика стаг иллешкахь, назманашкахь вуьйцу. Вониг цхьана зулама юкъа а воьдий, шашах д1аволу. Цундела ца хилла нохчийн дика стаг хьалавоккхуш гу я вониг чукхуссуш ор. Нохчий ийалуш, шаьш нахана гайта г1иртина нах бац. Шайн хьал, доьналла, тешам шайгахь лелийна цара. Цо айбина дерриг нохчийн къоман сий. Уьш халкъалахь цхьаберш майра, вуьйш ийзалуш болуш бац. Нохчийн дерриг къам са майра ду олий, билгалдоккху массо а заманара 1илманчаша.
Ахьмад 1804-чу шарахь дуьнена ваьлла эвтархочун Мохьмадан доьзалехь. Иза гуной тайпана ву. Таьптарш т1ехь язвина а ву. 1овдин-Баматгира-Хьаьжин ден ваша хилла иза. Воккхахверг- Мит1а хилла, шолг1аниг-Зулум, Мохьмад жимахверг. 1овдел пхи шо воккха хилла Эвтархойн Ахьмад. Х1етте а хинволу воккха эвлаяъ кхиош дакъалаьцна цо.
Мит1а а, Зулам а Таймин Бийболатана т1аьхьа а х1оьттина, нохчийн къоман парг1атонехьа къийлам латтош воьжна ву 1811-чу шарахь Каргалинская олучу станицехь паччахьан эскаршца хиллачу тасадаларехь. Мит1ин докъа т1ехь еса дешна къоначу моллас, шайх Ташо-Хьаьжас, х1етахь дег1астанхойн б1онан куьйгалхо хилла иза.
Мит1ин Эвтарахь ши шо кхаьчна волу к1ант Баматгира висина. Воккха хилча-филосов, 1илманча, эвлаяъ хилла д1ах1оьттина волу халкъо 1овда аьлла ц1е а тиллина. 1овдин нана-Джансу к1ентан 21 шо долуш г1азотан т1амехь йоьжна ю. Иза ц1ера Гермачигара хилла. Буьйса а йоккхуш хьажа-хотта ц1аяхана хилла иза. Шолг1ачу дийнахь- 1832-чу шеран 23-чу августехь юьртана гуо лаьцна инарла Вельминовн эскарша. Шен дений, вешиний рузбана маьждиге герз эцна т1аьхьаяхана хилла Джансу. Цу шинна г1о деш, т1амехь летта елла иза. Гермчигарчу г1азотан кешнашкахь д1айоьллина ю. Цуьнан къуб т1ехь ц1а дина 1овдин муридаша.
Баматгирас холматахь ( халватехь-халонехь ватор-г1елвалар: дууш, молуш доцуш, шена Дела везаран ойла а юууш, Делан хьехамех пхьор хуьлуш хене волушверг-Маликах тарлуш-ойлаяъ) кхойтта шой ах шой даьккхина. Нохчийн шайхин институто дуьйцу халватехь 40 де-буьйса даьккхича, Дала шен къайленаш йовзуьйту бохуш. Шовзткъалг1ачу буса Дала Ловал-Махьпузи т1ехьожуьйту боху хилла ваьлла волу шайх. Оцу кхолламаш кхолларан жайни чухьаьжча, 1овдийна нохчийн халкъана белла кхойтта шеран бала гина. И бала шена лахьара Ахь халкъ парг1ат дитий, дехна цо Деле. И бала токхуш даьккхина 1овдас кхойтта шой, ахшой.
Цкъа къайла а ваьлла 1ийна, ц1авеана волчу Кунта-Хьаьжас:
– Баматгира, х1инца дуьйна бусалба динан зирх бу хьо. 1овда ю хьан ц1е (1ов-зирх, Да-мила ву вайна хаьа) . Дала Ша кху дуьненчу кхин пайхамар воуьйтург хилча, и хьо хир ма вара боху. Х1инца хьо халватера парг1ат цавалахь вайшиъ Далла а, пайхамарна а хьалха хот1е вужуш ву, – аьлла. Хулло чу а валийна, лийчош хилла 1овда Кунта-Хьаьжас, юьртахошка г1о а дойтуш. Цуьнан вортин пхенаш гуш хилла. Диъначу дег1а т1елетта йолу садолу х1уманаш неканца д1ауьдуш, т1аккха юха а йог1ий, Кунта-Хьаьжин куьйгех леташ хилла.
– Эвлаяий дилха даа бакъо яцара шайн, амма кхунна бала базбар т1едиллина дара шайна. Х1ара шайна к1инт1ера ваккхахьара бохуш, доьхуш ю-кх х1ара садолу х1уманаш, – аьлла нах кхетийна Хьаьжас.
Эвтархойн Ахьмада а тоьшалла дина, 1овдега а хаьттина, кхуьнга пурба дехна ша лела вахача аьттунца ц1аваг1ара ша, лечкъина вахча, цхьа зен доцуш веана вац ша, олий. 1овда 105 шарахь ваьхна, Далла дуьхьал д1авахана Калугехь паччахьан 1едало шайга обарг Зеламха ца лацавелча, цо шен мурд ларво аьлла махках ваьккхина вра иза. Зеламха куьг а лаьцна 1овдица тоба дина а волуш, цо шен йо1зар т1е а лаьцна лелош 1овдин мурд хилла ву. Харачошна и хаа а хаьа. Амма хала ду царна б1ешерашкахь шайн коьртехь 1едало кхоьллиначу туьйранех бовла.
Х1инца дийца вай шуна Эвтархойн Ахьмадах сан ойланехь ма кхолладаллара.
ИСМАЙЛИН ДУДА
«Нанас дена ма войла яхь йоцу ва к1анат,
И вича ма ваха цхьана дийнахь сарралц».
Нохчийн илли.
Нагахь вай массо xlумa а шен-шен кепара товш хиларан ойла юкъаяьккхича, lаьржачу буса стигалахь сирла седарчий товш хуьлу. Стенна делахь а цара дог оьцу адамийн. Хьанна хаьа, нийса хила а мега, уьш вайн беллачийн синош ду бохург. Цхьаболчара-м xlopa седа а ша дуьне ду олу. Бакъду, и а Далла дика хуур ду. Амма Дудина xlopa са дуьненал а доккха хета. Делахь а цуьнан ойланаш тховса стигланий, лаьттаний генахь яцахь а, кхечу xlумaнаx ю.
Нуьйр вон гlовла хилар а дац цунна наб цакхетар. Шен ма – хуьллу хьаьжира Дуда гlовла тоян: бегlаг тlехула а яьккхира, деалгlа тоьхна верта а диллира. Амма цкъа яйча, синтем боцчу стагана, наб атта ца кхета. И дац, дехьо йоккха латийначу цlера гонах а гулбелла кегийрхоша rloвг1анаш ярна а. Стенна делахь а, ойла дlаяхана ву-кх Дуда. Цхьана arlop ша а ву и новкъа долуш.
Кlезэиг озийначу гlан-набарха шен ден ваша Чlулг гира цунна. Цо а са гатдина хlинца. Вониг ойлано герга-м ца дуту. Адамаша дукха ма дина хьесапаш, г1ан тидар а бес-бесара ду: белларш rleнax вайна дуьхьал богlу тle цхьа бохам богlучу xeнахь я вай дуьненахь диначунна шаьш реза хилча, я xlумa хилла даьллачул т1аьхьa дог эца, олу баккхийчара. Оьшург я хиллачун, я хиндолчун хьесап дар дара. Амма дахаро оццул парг1ато а ца ло вайна. Цундела, вайн вapxla дас олуш ма-хиллара: «Далла дика хуурду! » – аьлла, ойланаш юкъахъехира Дудас

Страницы: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16

Комментарии закрыты.